İlhan KARAÇAY

İşgal altındaki bir ülkenin bağımsızlık mücadelesine önderlik etti, zaferini Cumhuriyet’le taçlandırdı. Kadınlara açtığı yol, eğitim ve hukuk devrimleri, barışı gözeten devlet adamlığıyla, milletine yeni bir hayatın kapılarını açtı.

Bir zamanların hasmı Venizelos, O’nu Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi. Adı, Amsterdam’daki işçi barakalarından Yeni Delhi’nin caddelerine, Havana’daki büstlerden Avustralya’daki deniz geçidine kadar uzandı. Savaştığı orduların ülkelerinde bile, hatırası saygıyla yaşatıldı.

Hatay’ın geleceği için Türkiye’ye bağlılık gösteren Alevi yurttaşlarımızın az anlatılan hikâyesi, Sax’ta Türk bayraklarıyla yürüyen İspanyollar ve Hollanda’daki ilk işçilerimizin Atatürk sevgisi, bu dosyada aynı minnet duygusunda buluşuyor.

Mersinli bir gazeteci olarak ben, “Atatürk olmasaydı, belki de benim adım Françoise olacaktı” diyerek kendi hayatımdan tarihe bakıyorum; Mandela’nın Atatürk Barış Ödülü’nü kabul etmeme kararını da açıkça eleştiriyorum.

                                                                                                            İDDİA EDİYORUM…
ATATÜRK ÜZERİNE ÇOK ŞEY OKUDUNUZ. AMA MERSİNLİ BİR ÇOCUĞUN ADINDAN İSPANYA’DAKİ BİR KASABANIN TÜRK SEVGİSİNE, HATAY’IN KADERİNDEN MANDELA’NIN TARTIŞMALI KARARINA, DÜNYANIN DÖRT BİR YANINDA YAŞATILAN ATATÜRK ADINA UZANAN BÖYLE BİR YAZI OKUMADINIZ. BU DOSYADA, BİLDİĞİNİZ ATATÜRK’LE YENİDEN BULUŞACAK, BELKİ DE HİÇ DUYMADIĞINIZ HİKÂYELERLE KARŞILAŞACAKSINIZ.

Değerli Okurlarım,

Atatürk hakkında yazmaya oturduğumda, aklıma önce bir savaş haritası gelmiyor. Kendi adım geliyor.

Benim adım İlhan Karaçay, Mersinliyim. Hayatımın büyük bölümünü Hollanda’da geçirmiş bir Türk gazetecisiyim. Yıllardır, dilini bilmediğim sokaklarda haber ararken de, yabancı bir ülkede Türk bayrağı görünce durup bakarken de, kendi hayatımın hangi tarihî mücadele sayesinde mümkün olduğunu düşünürüm.

Bu düşüncemi bazen, biraz gülümseten, fakat arkasında çok ciddi bir şükran taşıyan bir cümleyle anlatıyorum: Atatürk olmasaydı, belki de benim adım İlhan değil, Françoise olacaktı.

Bu sözümde, Çukurova’nın işgalini yaşamış bir coğrafyanın çocuğu olarak duyduğum derin bir şükran var. Kendi toprağında, kendi ülkesinin özgür yurttaşı olarak yaşamanın değerini anlatıyorum. Atatürk, İnönü ve arkadaşlarının öncülük ettiği mücadele, yalnızca bir haritanın sınırlarını değil, bizim gibi milyonlarca insanın hayatının hangi şartlarda kurulacağını da belirledi.

Aramızdan ayrılışının 88’inci yılında, Atatürk’ü anarken, O’nun yokluğuna duyduğumuz üzüntüyle, bıraktıklarına duyduğumuz minnet birbirine karışıyor.
Bir insanın ömrü sona eriyor, fakat açtığı okulun kapısından çocuklar girmeye, kurduğu Cumhuriyet’te yeni kuşaklar doğmaya devam ediyor.
Atatürk’ün hayatımızdaki yerini, biraz da bu devamlılık anlatıyor.

İşte, benim Atatürk yazım burada başlıyor. Bir büstün önünde değil, bir insanın kendi hayatına bakıp, “Ben bu hayata hangi bedeller sayesinde kavuştum?” diye sorduğu yerde.

BÜYÜKLÜĞÜNÜ KENDİ HAYATIMIZDA ARAMAK

Bir liderin ardından söylenen sözleri yan yana dizmek kolaydır.

Büyük devlet adamları O’nu övmüştür, gazeteler hakkında yazmıştır, meydanlara adı verilmiştir. Bunların her biri değerlidir. Fakat benim için asıl soru, bir insanın ölümünden bu kadar zaman sonra da, birbirini hiç tanımayan insanların hayatına nasıl dokunabildiğidir.

Bir Mersinli, kendi adını düşünürken O’na dönüyorsa, Amsterdam’da ailesinden uzakta çalışan bir Türk işçisi, Atatürk adını taşıyan yerleşimde, memleketinden bir parça buluyorsa, bir İspanyol, Türk olmadan Türk bayrağına bağlanabiliyorsa, burada yalnızca bir devlet başkanının hatırasından söz etmiyoruz. İnsanların kendi hayatlarıyla ilişkilendirdikleri, uzaklıkları aşan bir bağlılıktan söz ediyoruz.

Benim gözümde Atatürk’ün eşsizliği, kazandığı askerî zaferlerle, kurduğu sivil hayat arasındaki bağdadır. Bir komutan, ülkesinin işgalini durdurabilir. Fakat o zaferin arkasına bir okul, bir hukuk düzeni, bir kadın milletvekili, bir araştırma kurumu ve yurttaşlık fikri koymak, başka bir kuruculuk iradesi ister.

O’nun hayatında, askerî başarının ulaştığı son durak, yeni bir savaşın başlangıcı olmadı. Millî egemenliğin, eğitimin, üretimin ve çağdaşlaşmanın önüne açılan bir kapı oldu. Bu kapının ne ölçüde açık tutulduğu, sonraki kuşakların sorumluluğudur.
Kapıyı açan iradenin büyüklüğü ise, hâlâ orada duruyor.

Atatürk sevgisini yalnızca geçmişi seyrederek anlatamayız. O sevginin içinde, kendi çocuklarımız için istediğimiz hayat da vardır. Başını eğmeden yaşayabilmek, kızını okutabilmek, inancından dolayı hor görülmemek, emeğinin karşılığını alabilmek, başka ülkelerle eşit koşullarda konuşabilmek. Ben Cumhuriyet’e baktığımda, bunları da görüyorum.

Bu nedenle, elinizdeki dosyayı bir övgü yarışına dönüştürmek istemiyorum.
Ben, hayatım boyunca karşıma çıkan izleri takip ederek, Atatürk’ün neden hâlâ bu kadar canlı olduğunu anlatmak istiyorum.
Kimi yerde belge konuşacak, kimi yerde fotoğraf, kimi yerde de kendi tanıklığım.

ÖNCE BİR MİLLETİN KENDİ SÖZÜ

Çanakkale’deki Mustafa Kemal’i, sonraki Cumhuriyet’in kurucusundan ayrı düşünmek mümkün değildir. 1915’teki komutanlık başarısı, O’nun askerî yeteneğini ortaya koydu. Fakat 1919’dan itibaren giriştiği mücadele, bir cephede doğru karar vermenin ötesinde, dağılmış bir ülkede ortak bir gelecek kurmayı gerektiriyordu.

İşgal altındaki topraklarda, insanların yalnızca cephanesi eksik değildi. Güvene, örgütlenmeye, birbirlerinden haberdar olmaya da ihtiyaçları vardı. Samsun’dan Amasya’ya, Erzurum’dan Sivas’a uzanan yol, bu yüzden yalnızca bir komutanın güzergâhı olarak okunamaz. Milletin iradesini siyasetin merkezine yerleştiren bir hazırlığın yoludur.

23 Nisan 1920’de Ankara’da Meclisin açılması, bu hazırlığın en somut ifadesiydi. Savaş sürüyordu, tehlike büyüktü, maddi imkânlar sınırlıydı. Buna rağmen, mücadelenin meşruiyeti bir Meclis etrafında kuruluyordu. Sonradan kazanılacak zaferin hangi siyasî temele dayanacağı, daha o günlerden belli oluyordu.

1921’de Sakarya’da, 1922’de Büyük Taarruz’da kazanılan başarılar, masa başında hazırlanmış bir dileğin sonucu değildi. Köylünün, askerin, kadının, çocuğun, cepheye cephane yetiştirenlerin, evindeki son imkânı paylaşanların ortak fedakârlığıydı. Atatürk’ü yüceltirken, O’nun arkasında yürüyen halkı gölgede bırakamayız.
O’nun liderliğini büyük yapan şeylerden biri de, o halkın gücüne dayanmasıydı.

29 Ekim 1923’te Cumhuriyet ilan edildiğinde, önümüzde bitmiş bir iş değil, daha büyük bir çalışma vardı. İşgalden kurtarılmış bir ülkenin, kendi kaynaklarıyla ayakta durması gerekiyordu. Cepheden çıkan insanların, gündelik hayatlarını yeniden kurmaları gerekiyordu. Yoksulluk, bilgisizlik ve hastalık, barış günlerinin de ağır meseleleriydi.

Atatürk’ün kuruculuğunu burada görüyorum. Savaşın kazandırdığı itibarı, yalnızca kendi şahsının etrafında büyütmekle yetinmedi. O itibarın arkasına bir devletin kurumlarını ve bir toplumun değişme cesaretini koydu. Bir ömür içinde hem bağımsızlık mücadelesine önderlik etmek, hem bu kadar köklü bir dönüşümü üstlenmek, kolay açıklanabilecek bir başarı değildir.

ZAFERDEN SONRAKİ CESARET

Savaş meydanındaki cesaret gözle görülür. Bir saldırı, bir savunma, bir karar, bir tehlike vardır. Toplumu değiştirme cesareti ise, daha uzun süren ve daha fazla dirençle karşılaşabilen bir sınavdır. Alışılmış olanın güvenli duvarlarını aşmayı gerektirir.

Atatürk’ün önündeki mesele, yalnızca eski bir yönetimin yerine yenisini koymak değildi. İnsanların devletle kurduğu ilişki değişecekti. Eğitimde, hukukta, kamusal hayatta, bilginin kaynağında yeni bir anlayış yerleşecekti. Cumhuriyet’in kurucu yıllarındaki tartışmaları ve güçlükleri görmeden, bu dönüşümün ağırlığını kavrayamayız.

1924’te öğretimin birleştirilmesi, 1926’da Medenî Kanun’un kabulü, 1928’de yeni harflerin benimsenmesi, 1930’larda kadınların siyasî haklarının genişletilmesi, aynı büyük meselenin farklı parçalarıydı. Ülke, çağdaş dünyanın bilgisiyle ve kurumlarıyla bağını güçlendirmeye çalışıyordu.

Bir çocuğun aynı ülkenin başka bir çocuğuyla ortak bir eğitim ufkuna sahip olması, bir kadının evlilik ve boşanma konusunda hukuk önünde hak arayabilmesi, yetişkinlerin yeniden okuyup yazmayı öğrenmek için çaba göstermesi, yalnızca kanun başlıkları değildir. Her birinin içinde bir insan hayatı vardır.

Bu değişikliklerin, çıktıkları gün bütün toplumsal eşitsizlikleri ortadan kaldırdığını söylemek doğru olmaz. Cumhuriyet, bir gecede tamamlanmış bir mutluluk tablosu değildi. Fakat değişimin yönü belirlenmişti. Sorunları kader saymayan, insan iradesiyle çözülebilir gören bir düşünce, devletin temel iddiası hâline gelmişti.

Bugünden baktığımda, beni en çok etkileyen de budur. Büyük bir yıkımdan çıkan ülkeye, yalnızca geçmişteki kahramanlıklarıyla avunması söylenmiyordu. Gelecek için öğrenmesi, üretmesi, düşünmesi ve kendini yenilemesi isteniyordu. Atatürk’ün medeni insan tarafını, bu çağrıda buluyorum.

KADINLARIN YERİ DEĞİŞİNCE ÜLKENİN UFUKLARI DEĞİŞTİ

Atatürk’ün kadınlarla birlikte yer aldığı tarihî fotoğraf.

Bir ülkenin geleceği hakkında konuşurken, kadınlarını o geleceğin dışında bırakıyorsanız, daha baştan eksik konuşuyorsunuz demektir. Atatürk dönemindeki kadın hakları adımlarını, yalnızca başka ülkelerle bir tarih karşılaştırması olarak anlatmayı yetersiz bulurum. Asıl mesele, o hakların bir kadının hayatında neyi değiştirdiğidir.

1930’da belediye seçimleri için, 1933’te köy yönetimleri için tanınan siyasî hakları,
5 Aralık 1934’te milletvekili seçme ve seçilme hakkı izledi. 1935 genel seçiminde
17 kadın Meclise girdi; dönem içinde Hatice Özgener’in katılmasıyla kadın milletvekillerinin sayısı 18’e çıktı. Bu ayrıntıyı doğru hatırlamak da, o kadınların emeğine gösterilen saygıdır.

Bu hakların arkasında, Osmanlı’nın son dönemlerinden beri eğitim, çalışma ve kamusal görünürlük için uğraşan kadınların birikimi de bulunuyordu.
Cumhuriyet’in açtığı yola bakarken, o mücadeleyi unutamayız. Atatürk’ün önderliği, kadınların taleplerini devlet düzenini değiştiren adımlara dönüştüren tarihî imkânı yarattı.

Medenî Kanun, tek eşlilik ve resmî evlilik gibi düzenlemelerle, aile hukukunda önemli bir değişim getirdi. O dönemin hukukunun bugünkü eşitlik anlayışının bütün gereklerini karşıladığını söylemek mümkün değildir. Fakat kadının hayatını yalnızca geleneklerin insafına bırakan anlayış karşısında, hukukla güvence arayan bir zemin kurulmuştu.

Benim için bu zemin, bir annenin çocuğunu okutmak isterken duyduğu cesarette de vardır. Bir genç kızın öğretmen, hekim, hukukçu veya milletvekili olmayı düşünmesinde de. İnsan, hayal kurabildiği alan genişlediğinde, kendisini başka türlü görmeye başlar. Ülke de, kendi insanını başka türlü görmeye başlar.

Bu nedenle Atatürk’ü anmak, kadınların kazanımlarını yalnızca yıldönümlerinde saymakla tamamlanamaz. Bir kız çocuğunun eğitiminin yarıda kalmasına razı olduğumuzda, bir kadının emeğini değersizleştirdiğimizde, Cumhuriyet’in bu büyük iddiasıyla aramıza mesafe koymuş oluruz. Minnet, kazanılmış hakkın gündelik hayatta da savunulmasını gerektirir.

AKLIN VE BİLGİNİN ÖNÜNÜ AÇMAK

Bir devlet kurabilirsiniz. Fakat o devletin insanları, her yeni sorunun cevabını geçmişten gelen bir otoritenin ağzında arıyorsa, geleceğe hazırlanmakta zorlanırsınız. Atatürk’ün eğitim ve bilim konusundaki ısrarını, bu bakımdan çok değerli buluyorum.

Bilim, yalnızca bir laboratuvarın içinde yapılan çalışma değildir.
Bir iddiayı sınama, bir bilgiyi kaynağına götürme, yanlış çıkarsa düzeltme ahlâkıdır. Bir gazeteci için de bundan daha gerekli bir alışkanlık düşünemiyorum.
Sevdiğimiz bir insan hakkında yazarken bile, söylediği ileri sürülen her sözü araştırmak zorundayız.

Atatürk’e bağlılığımız, O’nun ağzına söylenmemiş sözler koymamızı gerektirmez. Tam tersine, buna izin vermememizi gerektirir. O kadar çok gerçek başarı, gerçek belge ve gerçek tanıklık vardır ki, doğrulanmamış bir cümleyle yazıyı süslemeye ihtiyacımız yoktur.

Harf devrimi, Millet Mektepleri, yükseköğretimdeki dönüşüm, tarih ve dil çalışmalarına verilen önem, insanın bilgiyle ilişkisini değiştirmeye yönelen büyük çabanın parçalarıydı. Bu çalışmaların sonuçları ve yöntemleri, tarihçiler tarafından elbette incelenebilir. İncelenmelidir de. Bir kurucunun mirasını güçlü kılan, hakkında soru sorulamaması değil, yaptıklarının sorular karşısında da anlamını korumasıdır.

Atatürk’ün dünyaya açılan yönünü, kendi toplumunun öğrenme gücüne duyduğu güvende görüyorum. Başka milletlerin bilgisinden yararlanmak, kendi milletini küçümsemek değildir. Kendi ülkesinin çocuklarını da o bilgiyi üretebilecek insanlar olarak görmektir.

Bugün bir gencin, dünyanın neresinde olursa olsun, bilgisini geliştirerek ülkesine ve insanlığa katkıda bulunabilmesi, benim için bu düşüncenin devamıdır. Cumhuriyet’in okulundan çıkan bir insanın, dünya ile eşit düzeyde konuşabilmesi, herhangi bir anıt kadar güçlü bir Atatürk hatırasıdır.

ÇUKUROVA’DAN BAKINCA GÖRÜNEN ATATÜRK

Mersinli olunca, bağımsızlık kelimesini yalnızca kitap sayfalarından öğrenmiyorsunuz. Yaşadığınız coğrafyanın geçmişi, o kelimenin içine giriyor. Çukurova’nın Fransız işgalini, yerel direnişi, insanların yurtlarından ve geleceklerinden duydukları kaygıyı düşünmeden, kendi şehrimin Cumhuriyet’le kurduğu bağı anlatamam.

Bir insanın toprağıyla bağı, yalnızca nüfus kâğıdında yazan doğum yeri değildir. Ailesinin hatırası, konuştuğu dil, duyduğu türküler, komşusuyla kurduğu ilişki de o bağın içindedir. Benim için Mersin, bu bakımdan, Cumhuriyet’e duyduğum şükranın somutlaştığı yerdir.

“Adım belki Françoise olacaktı” derken, tarihin farklı akabileceğini hatırlatıyorum. Fransız işgalinin sürmesi hâlinde ne olacağını, kimse bütün ayrıntılarıyla bilemez.
Ben de bilmiyorum. Fakat bir ülkenin kendi geleceğini tayin edebilmesi ile, geleceğinin başkaları tarafından tayin edilmesi arasındaki farkı biliyorum.

Atatürk ve arkadaşlarının öncülük ettiği mücadele, o farkın hangi tarafında yaşayacağımızı belirledi. O yüzden, benim şükranım soyut değildir.
Kendi adımın, kendi mesleğimin, kendi yurttaşlığımın içine kadar uzanır.

Çukurova’nın kurtuluşunu, daha sonra Hatay konusunda verilen diplomatik mücadeleyle birlikte düşününce, askerî başarı kadar, masada gösterilen kararlılığın da önemini görürüz. Her iki mesele aynı olay değildir. Çukurova’daki işgalin sona ermesiyle, Hatay’ın Türkiye’ye katılması arasında yıllar ve farklı hukukî aşamalar vardır. Fakat ikisinin de arkasında, bölgenin insanlarını ve güvenliğini ülkenin kaderinden ayrı görmeyen bir irade bulunur.

Ben bu iradeyi anlatırken, tarihin büyük isimlerinin yanında, adı az duyulan insanlara da yer açmak istiyorum. Çünkü bağımsızlık, yalnızca karar verenlerin biyografisinde yaşamaz. O kararlar için yola çıkanların, korkusunu yenip safını belirleyenlerin, sesini yükseltenlerin hikâyesinde de yaşar.

HATAY’I TEK BİR OYLAMAYA SIĞDIRAMAYIZ

Hatay’ın Türkiye’ye katılmasını anlatırken, gündelik dilde sık sık “referandum” kelimesine başvurulur. Fakat yaşananlar, Fransızların düzenlediği tek bir Türkiye veya Suriye oylamasından ibaret değildi. Manda yönetimi, Milletler Cemiyeti kararları, seçmenlerin cemaat listelerine kaydı, Meclisin oluşması, Hatay Devleti ve 1939’daki katılma kararı, birbirini izleyen ayrı aşamalardı.

1921 Ankara Anlaşması’yla özel bir idarî düzen öngörülen İskenderun Sancağı, sonraki yıllarda Türkiye’nin dikkatle izlediği bir mesele oldu. Fransa’nın Suriye’ye bağımsızlık verme yönündeki girişimleri, sancağın geleceğini yeniden gündemin merkezine taşıdı. Atatürk’ün son yıllarındaki kararlı diplomasi, bu gelişmelerin içinde değerlendirilmelidir.

1938’de seçmen kayıtları ve temsil düzeni, Türk, Alevi, Ermeni, Arap ve Rum Ortodoks cemaatleri üzerinden yürütüldü. Kırk üyeli Mecliste dokuz sandalye Alevi cemaatine ayrıldı. Hatay Meclisi 2 Eylül 1938’de açıldı. Bu yapı, bugünkü anlamda doğrudan bir katılma referandumuyla karıştırılmamalıdır.

23 Haziran 1939’da Türkiye ile Fransa arasında anlaşma imzalandı. 29 Haziran’da Hatay Meclisi Türkiye’ye katılma kararını aldı. Atatürk, bu son aşamayı göremedi. O’nun ölümünden sonra tamamlanan sonucu anlatırken, hem O’nun belirleyici iradesini, hem de süreci sürdürenlerin emeğini doğru yerlerine koymalıyız.

Atatürk, 21 Mayıs 1938’de Soli Pompeiopolis’i ziyaret ederken. Mersin’deki bu antik kent, O’nun ziyaret ettiği son ören yeridir.

Soli Pompeiopolis’in benim hayatımda ayrıca bir yeri var. Biz, bu antik kentin bulunduğu bölgede restoran, motel ve plaj işletiyorduk. Atatürk’ün ziyaretinin hikâyesini, o günleri yaşamış kişilerden dinliyorduk. Bu nedenle Soli, benim için yalnızca bir tarihî yer değil, Atatürk’ün hatırasını insanların anlatımlarında da tanıdığım bir yerdir.

Atatürk’ün hastalığına rağmen Mayıs 1938’de Mersin ve Adana’ya yaptığı ziyaret, konuyu ne kadar yakından izlediğinin güçlü göstergelerindendir. Çukurova’dan bakınca, bu ziyaretin yalnızca bir resmî program olmadığını anlamak kolaylaşır. Bölgedeki insanların gözü, kendi geleceklerini etkileyen gelişmelerin üzerindeydi.

Hatay meselesinin güçlüğü, haritada bir çizgi çekmekten ibaret olmamasındaydı. Farklı toplulukların yaşadığı bir coğrafyada, aidiyet, güvenlik ve egemenlik meseleleri iç içe geçmişti. Bu nedenle, insan hikâyelerini de, tarihî belgeler kadar dikkatle dinlemek gerekir.

ADI AZ ANILAN ALEVİ YURTTAŞLARIMIZ

Burada, Mersinli bir gazeteci olarak, özellikle kayda geçirmek istediğim bir toplumsal hafıza var. Mersin, Tarsus ve Adana’daki Alevi yurttaşlarımızın, Hatay’ın geleceği söz konusu olduğunda gösterdikleri Türkiye bağlılığının anlatısı.

Çukurova’da aktarılan bu anlatıda, o günün güç şartlarında Hatay’a giden, Türkiye yönündeki iradeye destek veren, sayıları binlerle ifade edilen Alevi yurttaşlarımızdan söz edilir. Onların hareketi, Atatürk’ü sevindirme, O’nun arkasında durma isteğiyle de anlatılır. Benim üzerinde durduğum, bu sevginin, kendilerini Cumhuriyet’in geleceğinde görme duygusuyla birleşmesidir.

Burada toplumsal hafıza ile arşivde kesinleştirilmiş bilgiyi birbirinden ayırmak gerekir. Hatay doğumluların Türkiye’den bölgeye dönüşünün teşvik edildiği, resmî tarih anlatısında da yer alıyor. Ancak Çukurova’dan giden Alevi yurttaşların tam sayısı, yolculuklarının örgütlenişi ve her birinin seçmenlik durumu, ayrıca belgelenmesi gereken ayrıntılardır. Bu insanların hatırasını, belge yerine kesin sayı koymadan da saygıyla taşıyabiliriz.

Toprağı işleyen, alın teriyle geçinen insanlara, “fellah” sözcüğünün küçümseyici bir etiket olarak yöneltildiği de bilinir. Kelimenin kökündeki çiftçi anlamı başka şeydir, bir insanı aşağılamak için kullanılması başka şey. Benim itirazım, emeğin ve kökenin bir aşağılama gerekçesi yapılmasınadır.

Kendilerine hor bakılan insanların, ülkenin geleceği söz konusu olduğunda sorumluluk almaları, üzerinde durulmaya değer bir vefadır. Bu vefayı görünür kılmak, herhangi bir topluluğun ötekinden üstün olduğunu söylemek değildir. Ortak tarihin, az duyulmuş bir parçasını yerine koymaktır.

Atatürk’e duyulan bağlılık, kimi insan için bir zaferin hatırasıdır. Kimi insan içinse, kendisini yurttaş olarak görebilmenin, inancını ve kökenini bir utanç nedeni saymadan yaşayabilmenin umududur. Alevi yurttaşların Cumhuriyet’le kurdukları güçlü bağın içinde, bu duygunun da yer aldığını düşünüyorum.

HATIRAYI YAŞATIRKEN KOMŞULUĞU KORUMAK

Bölge hafızasında, Suriye yanlısı bazı Sünni gruplarla Türkiye yanlısı Aleviler arasında sert çatışmalar yaşandığına ilişkin anlatılar da var. Dönemin seçmen kayıtları sırasında gerginlik ve şiddetin yaşandığı, tarih araştırmalarında görülüyor. Ancak her olayı aynı mezhep karşıtlığının içine yerleştirmek, hem insanlara, hem tarihe haksızlık olur.

Bir insanın siyasî tercihini, yalnızca mezhebinden çıkaramayız. Bütün Sünnileri aynı siyasî tarafta, bütün Alevileri tek bir tutum içinde göstermek mümkün değildir.
O yıllardaki baskıları, korkuları ve yerel ilişkileri anlamak için, olayların tek tek izini sürmek gerekir.

Ben bu hikâyeyi, geçmişteki kavgaları bugüne taşımak için anlatmıyorum.
Alevi yurttaşlarımızın sadakatini, bir başkasının yurttaşlığını küçülterek açıklamak istemiyorum. Onların hakkını teslim etmenin yolu, başka bir topluluğa toptan suçlama yöneltmek olamaz.

Asıl üzerinde durmak istediğim, şudur: Cumhuriyet’e bağlılığın tek bir kökeni, tek bir inancı, tek bir aile hikâyesi yoktur. Mersin’in, Tarsus’un, Adana’nın ve Hatay’ın insanları, çok farklı hatıralarla aynı ülkenin geleceğinde buluşabilirler. Bu buluşmanın kıymeti, farklılıkların inkârında değil, ortak yurttaşlığın içinde yer bulmasındadır.

Atatürk’ü sevindirmek için yola çıkmış insanların anlatısını, ben böyle anlamlı buluyorum. Bir lidere duyulan sevgi, bir memleketin geleceğine sahip çıkma isteğiyle birleşiyor. Bu, kuru bir bağlılıktan daha derin bir şeydir. Kendi çocuklarının hayatı için alınmış bir tavırdır.

Hatay’ın hikâyesinde devlet adamları vardır, askerler vardır, diplomatik görüşmeler vardır. Fakat o büyük çerçevenin içinde, ismi kitaplara girmemiş sıradan insanların da yeri vardır. Bir gazetecinin işi, kimi zaman, tam da o yeri görünür kılmaktır.

AMSTERDAM’DA BİR İŞÇİ MASASININ ETRAFINDA

1969, Amsterdam Atatürk Kampı. Türk işçileriyle yaptığım görüşmeden bir kare.

Benim Atatürk hikâyemin bir başka durağı, Amsterdam’ın kuzeyindeki işçi kampıdır. 1969’da orada Türk işçileriyle yaptığım görüşmenin fotoğrafını, yıllardır arşivimde sakladım.
O fotoğrafa baktığımda, yalnızca gazeteciliğimin eski bir gününü görmem. Hollanda’daki toplumumuzun hangi şartlardan geçtiğini de görürüm.

Amsterdam Şehir Arşivi, Atatürk adlı işçi yerleşiminin 1965 ile 1978 arasında Klaprozenweg’de bulunduğunu kaydediyor. NDSM Tersanesi’nde çalışan Türk işçilerine barınak olan bu yerleşim, ailelerinden uzakta yaşayan insanların küçük bir dünyasıydı. Adını Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusundan alıyordu.

Düşününüz, başka bir ülkedesiniz. Dilini öğrenmeye çalışıyorsunuz. Yorucu bir işte çalışıyor, kazancınızın bir bölümünü memlekete gönderiyor, sevdiklerinizden haber bekliyorsunuz. Böyle bir hayatın içinde, yaşadığınız yere Atatürk adının verilmesi, yalnızca bir adres meselesi olabilir mi?

Benim için olamaz.
O ad, insanın kendisini kaybolmuş hissetmemesine yardım eden bir bağdır.
“Biz nereden geldik?” sorusuna verilen kısa bir cevaptır. İşçinin bavuluyla birlikte getirdiği şeyler arasında, ülkesine ait onur duygusu da vardır.

Bugün geriye dönüp o fotoğrafı incelerken, masanın etrafındaki insanları bir göç istatistiği olarak görmüyorum. Her birinin ailesi, yorgunluğu, umudu vardı. Atatürk adı, o hayatların üzerinde asılı duran bir siyasî afişten daha fazlasıydı. Geldikleri memleketi, kendi gözlerinde değerli tutmanın yollarından biriydi.

Bu nedenle Amsterdam’daki Atatürk hatırasını anlatırken, yalnızca belediye kararlarından söz edemem. O kararların öncesinde ve sonrasında yaşayan insanlara da bakarım. Bir anıtı anlamak için, bazen önce onun yerinde yaşamış işçilerin fotoğrafına bakmak gerekir.

Amsterdam’daki Atatürk yerleşiminin hatırasını yaşatan anıt ve üzerindeki Türkçe, Hollandaca yazı.

Atatürk adı bahşedilen Amsterdam’daki işçi yerleşiminden görüntüler.

BARAKALAR GİDER HATIRA KALIR

Amsterdam’daki anıtın üzerinde, bir zamanlar burada Türklerin yaşadığı anlatılır. Bunun yanında, Atatürk’ün barış düşüncesi Türkçe ve Hollandaca olarak yer alır: “Yurtta sulh, cihanda sulh.” Hollanda’daki karşılığı, yaşanılan ülkeye de bir sesleniştir.

Bir göçmen topluluğunun varlığının, şehrin kendi hafızasına girmesi çok değerlidir. İnsanlar yalnızca çalışmak için gelip gitmiş sayılmazlar. O şehrin tarihinin bir parçası olurlar. Çocukları ve torunları, ailelerinin hayatına ait bir izi, kamusal alanda görebilirler.

Atatürk adının bu hafızayla birleşmesi, benim için ayrıca anlamlıdır. O’nun adını taşıyan bir işçi yerleşimi, zaman içinde bir anma yerine dönüşüyor. Emeğin hatırasıyla Cumhuriyet’in hatırası, aynı noktada buluşuyor.

Hollanda’da Amsterdam’ın yanı sıra Rotterdam ve Utrecht’te de Atatürk adını yaşatan sokaklar bulunuyor. Eski dosyalarımda bu isimlerin hikâyelerini anlattım. (Az sonra dünyadaki Atatürk isimlerini göreceksiniz)
Yıllar içinde gördüğüm şey, sokağın tabelasının orada yaşayan insanlarla yeni bir hayat kazanmasıdır. Bir çocuk, okuldan eve dönerken o adı okuyabilir. Bir komşu, bu kişinin kim olduğunu sorabilir. Bir adres, bir sohbetin başlangıcı olabilir.

Elbette bir sokağa verilen addan, bütün bir ülkenin aynı tarih görüşünü paylaştığı sonucunu çıkaramayız. Fakat kamusal alanda bu hatıraya yer açılmış olması, kendi başına anlamlıdır. Farklı geçmişlerden gelen insanların, aynı şehrin içinde birbirlerinin hatıralarını tanımalarına imkân verir.

Ben Atatürk’ün dünyadaki izlerini sayarken, tam da bu yüzden heyecanlanıyorum.
Her tabela, yeni bir insanın merakına açılmış bir kapıdır. O kapıdan giren, yalnızca bir askerî zaferin değil, bir toplumun yeniden kuruluşunun hikâyesiyle karşılaşabilir.

Amsterdam’da Atatürk anıtı önünde, 2022’deki anma haberimde yayımlanan arşiv fotoğrafı.

ROTTERDAM’DA BİR TABELANIN ÖTESİ

2020’de Rotterdam’daki Atatürk sokağının adının kaldırılması istendiğinde, konuyu haberleştirmiştim. O gün yazdığım yazıda, bir ismin korunmasının arkasında ne kadar emek bulunabileceğini anlattım. Yerel siyaseti takip edenler, konuyu anlatanlar, komşularıyla konuşanlar, bu emeğin içindeydi.

Eski meclis üyesi Zeki Baran’ın yürüttüğü görüşmeler ve Bülent Türker’in toplumsal ilgiyi canlı tutan girişimleri, o haberin önemli parçalarıydı.
Sokağın adı korundu. Fakat benim hatırlamak istediğim, yalnızca oylamanın sonucu değildir. İnsanların, kendi tarihlerini yaşadıkları ülkenin diliyle anlatma sorumluluğudur.

Atatürk’ü sevmek ile, O’nu başkasına anlatabilmek, birbirini tamamlayan iki iştir. Kendi aramızda bildiğimiz şeyler, komşumuz için bilinmeyen olabilir. O komşuya kızmak yerine, neden önemsediğimizi anlatabilmeliyiz. Bir tarih bilgisini, bir kadın hakkı adımını, bir barış anlayışını açık bir dille paylaşabilmeliyiz.

Bu olayda gördüğüm ders, yıllar sonra da geçerlidir. Yurt dışında kendi değerlerinize sahip çıkmak, içinde yaşadığınız toplumla bağınızı güçlendirmeyi gerektirir. Belediye meclisini tanımak, dili öğrenmek, sözünüzü anlaşılır kılmak, ortak hayatın kurallarına katılmak gerekir.

Atatürk adı, bir sokakta korunuyorsa, o adın taşıdığı anlamın da kuşaklar arasında korunması gerekir. Aksi hâlde tabela yerinde kalır, fakat hikâye unutulur. Benim gazeteciliğimin, o hikâyeyi diri tutmak gibi bir borcu da var.

Rotterdam Atatürkstraat’ta bir araya gelen Atatürk sevdalıları.

Atatürkstraat adının korunması için görüşmeler yapan eski belediye meclis üyesi Zeki Baran. 2020 haber arşivim.

                                                                                                                 2 Temmuz 2020’deki Rotterdam Belediye Meclisi oylama sonucu.

Oylamanın kaydı, tartışmanın sonucunu açıkça gösteriyordu. Önergeyi PVV desteklerken, sonuç belgesinde yer alan diğer parti ve gruplar karşı çıktı. Benim 9 Temmuz 2020 tarihli haberimin merkezinde, bu sonuca ulaşılmadan önce verilen anlatma ve ikna etme emeği vardı.

HOLLANDA UTRECHT KEMAL ATATÜRKSTRAAT

Utrecht’teki Kemal Atatürkstraat adını da, Amsterdam ve Rotterdam’la birlikte eski dünya yazımda anmıştım. Aynı ismin üçüncü bir Hollanda şehrinde karşımıza çıkması, bu hatıranın tek bir yerleşimle sınırlı kalmadığını gösteriyor. O şehrin adı da bu atlasın içinde, kendi başına bir durak olarak yerini alıyor.

BİR EVİN KAPISINDAN GİREN TARİH

Hollanda’daki Atatürk sevgisi, resmî törenlerle sınırlı değildir. İnsanların kendi imkânlarıyla kurduğu arşivler, topladığı kitaplar, sakladığı fotoğraflar ve açtığı kapılar da bu sevginin içindedir.

Bülent Türker’in Rotterdam’da ailesiyle birlikte oluşturduğu Atatürk ve Kurtuluş Savaşı koleksiyonu hakkında da yazmıştım. 2022’deki haberimde, evlerinin ziyaretçilere açılmasını, yıllar boyunca toplanan objeleri ve gönüllü emeği anlatmıştım. O tarihte anlattığım imkânları, bugünkü ziyaret bilgisi yerine koymuyorum. Benim için kalıcı olan, bu emeğin kendisidir.

Bir belgeyi satın almak, korumak, düzenlemek, başkasına göstermek, sabır ister. Eski bir fotoğrafın arkasındaki tarihi bulmak, bir objenin neye ait olduğunu öğrenmek, yıllarca emek vermeyi gerektirir. Bu çalışmanın görünmeyen tarafı, görünen sergiden daha büyüktür.

Çocukların böyle bir koleksiyonla karşılaşması, bir ders kitabını okumasından farklı bir etki yaratabilir. Tarih, elindeki bir eşya, duvardaki bir fotoğraf, bir büyüğünün anlattığı hikâye hâline gelir. İnsan, geçmişin gerçekten yaşanmış olduğunu daha derinden hisseder.

Ben bu gönüllü hafıza çalışmalarını, Cumhuriyet’in yurt dışındaki sessiz dayanakları arasında görüyorum. Herkesin bir müze kurması gerekmez. Fakat aile fotoğrafının kimlere ait olduğunu yazması, eski bir haberi saklaması, dedesinin işçi hayatını kaydetmesi bile, gelecek kuşağa bırakılan bir bilgidir.

Atatürk’ün dünyadaki izlerini korumak da böyle başlar. Bir anıtın hangi şehirde olduğunu bilmekle, onun fotoğrafını doğru adla saklamakla, o adın hikâyesini çocuğa anlatmakla. Büyük hafıza, küçük sadakatlerin birikimidir.

Bülent Türker’in ailesiyle birlikte yaşattığı Atatürk ve Kurtuluş Savaşı koleksiyonunun ziyaretçileri.

Rotterdam’da bir evin içinde, Atatürk hatırası etrafında buluşan ziyaretçiler.

Bülent Türker’in koleksiyonunda belgeler ve objeler incelenirken.

Bir vitrinin önünde duran insan, yalnızca eski bir eşyaya bakmaz. O eşyanın nasıl korunduğunu, kimlerin elinden geçtiğini, kendisine ne anlattığını da düşünür. Bu fotoğraflarda, yıllarca biriktirilen malzemenin başkalarıyla paylaşılmasının sevincini görüyorum. Zehra Türker’in, Bülent’in ve oğlu Buğra’nın aile emeğini, 2022’deki haberimde özellikle anlatmıştım.

DEVENTER’DE AYNI SAATTE AYNI SAYGI

Deventer Başkonsolosluğunda 10 Kasım 2022 anması.

2022’de Amsterdam’daki anıtın ve Rotterdam’daki koleksiyonun yanında, Deventer Başkonsolosluğundaki anmayı da haberleştirmiştim. O dönemin Başkonsolosu Tuna Yücel Modrak’ın katıldığı törende, konsolosluk çalışanları ve yurttaşlarımız Atatürk’ün hatırası önünde saygıyla durdular.

O gün yapılan konuşmanın temel çağrısı, Cumhuriyet’i geliştirerek gelecek kuşaklara taşıma sorumluluğuydu. Bu fotoğrafları bugün yeniden yayımlarken, onları yeni yapılmış bir törenin görüntüsü olarak sunmuyorum. Gurbet hayatının içinde yıllar boyunca tekrarlanan bağlılığın, kendi tarihini taşıyan belgeleri olarak görüyorum.

İSPANYA SAX’TA KARŞIMA ÇIKAN DOSTLUK

Avrupa’nın çeşitli ülkelerinde Türkiye ile özdeşleşmiş yerleşim birimleri arasında, İspanya’nın turistik kenti Alicante’ye bağlı Sax kasabası da var.

10 bin nüfuslu Sax kasabasında her yılın şubat ayı başında bir festival yapılıyor. Tam 5 gün süren ‘San Blas’ adlı festivalin doğuş nedeni de çok ilginç. Bu ilginçlikleri yakından izlemek için TRT prodüktörü İsmail Elden, Yönetmen Sacit Şahin, kameramanlar Ercan İşsever ve Mehmet Türkoğlu ile yollara düştük.

Sax’ın köklü festival geleneği içinde, 4 Şubat 1920’de Türkler adını taşıyan yeni bir grup kurulmuş. Grubun kendi tarihçesi, kurucularının Hıristiyanlar grubundan ayrılan 16 kişi olduğunu belirtiyor. Benim yıllar sonra orada karşılaştığım ise, Türkiye’ye, Türk bayrağına ve Atatürk’e duyulan sıcak yakınlıktı. Röportajımda anlatmak istediğim de, bu dostluğun insanların hayatına nasıl yerleştiğiydi.

Alicante’ye 44 kilometre mesafede olan şirin Sax kasabasında, şimdilerde Türkiye’ye gönül vermiş İspanyollar yaşıyor. Hiçbir kan bağı, kader birliği, kültürel bağ olmamasına rağmen buradaki İspanyollar, bugünlerde kendilerini Türk gibi hissediyorlar.

Sax’ta Comparsa de Turcos Başkanı Francisco Sánchez Chico, bilinen adıyla Tito, ve TRT ekibimiz.

SAX TÜRKEVİ’NDE BİRİKEN HATIRALAR

1920’DEN BU GÜNE : Sax’taki Türkevi’nin salonu. 1920’de kurulan Comparsa de Turcos’un, Progreso Sokağı 13 numaradaki merkezi, 25 Kasım 2001’de açıldı.

Grubun kuruluş tarihiyle Türkevi binasının açılış tarihini birbirinden ayırmak gerekiyor. Comparsa de Turcos, 1920’de kurulmuş; Progreso Sokağı 13 numaradaki merkezi ise 2001’de açılmış. Röportaj yaptığımız dönemde grubun başkanlığını, Tito adıyla tanınan Francisco Sánchez Chico yürütüyordu.

Röportaj yaptığımız dönemde, grubun bini aşkın üyesi olduğunu, Türkevi’nde festival sırasında kahvaltı ikram edildiğini yazmıştım. Salonlarda, grubun geçmişini yaşatan bayraklar sergileniyordu. Tito, bayrağa duydukları bağlılığı anlatırken şunları söylemişti: “Çünkü o günkü başkanımız ilk bayrağın tabutuna sarılmasını vasiyet etmiş ve bir geleneği başlatmış.
O tarihten sonra Grubumuzun üyeleri Türk Bayrağı’na sarılarak uğurlanıyor son yolculuğuna… Ben de bu bayrakla gömüleceğim”

Sax’taki Türkevi’nin cephesinde Türk bayrakları. Eski röportajımın fotoğraflarından.

BİR KASABADA TÜRKÇE ÖĞRENMEK

Sax ziyaretimizde Türkevi’ndeki sohbetten bir kare. Türkçe kurslarını da anlattığım röportajın arşiv görüntüsü.

Eski röportajımın bir başka ayrıntısı, Türkevi’ndeki Türkçe dersleriydi. Türk İspanyol Dostluk Derneği AHİT’in girişimiyle düzenlenen derslere, o haberin döneminde yaklaşık elli kişinin katıldığını yazmıştım. Öğretmen Murat Atmaca, Madrid’den Sax’a ders vermek için geldiklerini anlatmış, Tito ise üyelerin artık birbirlerini Türkçe selamlamasından duyduğu mutluluğu dile getirmişti.

Bir ülkenin bayrağını taşımakla, dilini öğrenmeye zaman ayırmak arasında ayrı bir yakınlık vardır. Selam vermek, bir kelimenin anlamını sormak, karşıdaki insanın dünyasına kendi isteğinizle yaklaşmaktır. Sax’ta gördüğüm dostluğun böyle bir gündelik tarafı da vardı.

YÜRÜYÜŞÜN İÇİNDEKİ TÜRK BAYRAĞI

Sax sokaklarında Comparsa de Turcos’un yürüyüşü ve Türk bayrakları.

Sax’ın sokaklarında o yürüyüşe bakarken, bayrağın yalnızca bir devlet sembolü olmadığını düşündüm. Bazen bir insan, kendi hayatıyla doğrudan ilgisi olmayan bir ülkeye yakınlık duyar. O yakınlığı bir kıyafetle, bir ezgiyle, bir bayrakla anlatır.

Benim gördüğüm sahnede ise, insanların birlikte yürümesi, birbirlerini selamlaması ve kendi bayramlarını paylaşması vardı. Tarihteki karşılaşmaların, bugünün insanları arasında yeni ilişkilere dönüşebilmesi, başlı başına değerlidir. Aynı sokakta farklı geçmişlerin sembollerini taşıyabilmek, dostluğun gündelik biçimlerinden biridir.

Atatürk’ün ve Türkiye’nin dünyadaki hatırasını yalnızca anıtlarla düşünmeyelim. Yaşayan ilişkiler de o hatıranın parçasıdır. Bir İspanyol çocuğun, ailesinin yıllardır katıldığı grupta Türk bayrağını tanıması, ileride Türkiye hakkında kuracağı ilk cümlenin başlangıcı olabilir.

Benim için, Sax’tan geriye kalan en kıymetli şey, budur. Bir ülkeye uzak olmak, o ülkenin insanına uzak olmak zorunda değildir. İyi bir karşılaşma, yıllardır var olan bir merakı, gerçek bir dostluğa dönüştürebilir.

Sax’ta Türk sembolleriyle büyüyen yeni kuşaklar.

CHATO’NUN HAYATI TÜRKLER GRUBUNDA GEÇMİŞTİ

Röportaj yaptığım günlerde grubun en yaşlı üyelerinden Chato, 1926’dan beri bu topluluğun içinde olduğunu anlatmıştı. Kızlarının ve torunlarının da gruba katıldığını söylüyor, televizyonda Türkiye’yi gördüğünde duyduğu heyecanı paylaşıyordu. Haberimdeki yaş ve aile bilgileri o görüşmenin dönemine aittir; bugün de değişmeden sürüyormuş gibi kullanmıyorum. Kalıcı olan, bir grubun aile hayatının kuşaklarına nasıl yayıldığıdır.

TRT ekibimiz, Sax’taki belediye başkanıyla röportaj yaparken.

O dönemin Sax Belediye Başkanı Vicente Gil de, Türkiye’yi ve Türkleri daha yakından tanımaktan duydukları memnuniyeti dile getirmişti. Bayraklarla dolu sokakları ve bu büyük festivalin kasaba için taşıdığı anlamı anlatıyordu. Ben de O’nun sözlerinde, resmî bir nezaketin ötesinde, karşılıklı tanışma isteğini duymuştum.

DÜNYANIN HAFIZASINDA YER BULMAK

Atatürk’ün dünyadaki izlerini anlatırken, ünlü isimlere yakıştırılmış çok sayıda övgü sözüyle karşılaşırız. Bunların bir bölümü kaynak gösterilmeden tekrarlanır.
Ben bu dosyanın kalıcılığını, her biri daha parlak görünen sözleri arka arkaya sıralamakta aramıyorum. Bir belgenin, bir anıtın, bir kararın kendi ağırlığına güveniyorum.

UNESCO, 1978’deki 20. Genel Konferansında, Atatürk’ün doğumunun yüzüncü yılı olan 1981’i, Anma ve Kutlama Yıldönümleri programına aldı.
UNESCO Türkiye Millî Komisyonunun aktardığı gerekçede, O’nun eğitim ve kültür alanındaki yenilikleri, sömürgecilik karşıtı mücadelesi, uluslararası anlayışa ve barışa katkısı birlikte değerlendiriliyordu. Türkiye’nin kurucusuna gösterilen bu ilgi,
O’nun eserinin neden kendi ülkesinin sınırlarını aştığını da anlatıyordu.

Burada benim için önemli olan, bir sıralamada kimin kaçıncı geldiği değildir. Atatürk’ün hayatının, bir milletin tarihini aşan meselelerle ilişkilendirilmesidir.
Eğitim, insanların birbirini anlaması, barış ve insan onuru. O’nun kuruculuğunun uluslararası ölçekte konuşulabilmesini sağlayan taraflar bunlardır.

Bir Türk olarak bu değerlendirmeden gurur duyuyorum. Fakat gururumun sağlam olması için, belgenin söylemediğini de ona söyletmemeliyim. Atatürk’ün değerini anlatmak için, başka hiçbir devlet adamının anılmadığını veya bütün dünyanın tek bir hüküm verdiğini ileri sürmeye ihtiyacımız yoktur.

Aynı dikkat, anıtlar için de geçerlidir. Bir anıt, kimi yerde devletler arasındaki karşılıklı jestin, kimi yerde yerel yönetimin kararının, kimi yerde göçmen toplumunun emeğinin sonucudur. Bu farklı başlangıçlar, anıtın değerini azaltmaz. Dünyanın hafızasının nasıl kurulduğunu gösterir.

Benim yıllar içinde topladığım fotoğraflar, işte bu hafızanın küçük bir atlasıdır. Tamamlanmış ve değişmez bir dünya envanteri değildir.
Ama her bir fotoğraf, Atatürk adının Türkiye sınırlarının ötesinde nasıl bir yer bulduğuna dair somut bir izdir.

ESKİ BİR HASMIN OSLO’YA GÖNDERDİĞİ MEKTUP

Atatürk’ün medeni insan tarafını anlatırken, benim için en güçlü belgelerden biri, bir övgü sözü değil, bir adaylık kaydıdır. Nobel’in kendi arşivinde, 1934 yılı için “Mustafa Pascha Kemal” adı ve aday gösteren kişi olarak “E Venizelos” yer alır.

Bu iki ismi aynı satırda görmek bile, başlı başına düşündürücüdür.
Bir tarafta, Anadolu’daki işgale karşı mücadelenin önderi vardır.
Öteki tarafta, Yunanistan’ın o dönemdeki siyasetinin en önemli isimlerinden biri. Aralarındaki tarih, dostane bir tanışmanın tarihi değildir. Savaşın, kaybın ve ağır anlaşmazlıkların tarihidir.

Venizelos, 12 Ocak 1934 tarihli mektubuyla Atatürk’ü Nobel Barış Ödülü’ne aday gösterdi. Bu girişimden önce, 1930’daki Ankara ziyareti ve iki ülke arasında imzalanan anlaşmalar, ilişkilerde yeni bir sayfa açmıştı. Barış, sadece iyi bir niyet cümlesi olarak bırakılmamış, devletler arasındaki ilişkiye dönüştürülmeye çalışılmıştı.

Atatürk’ün Nobel Barış Ödülü’nü aldığını söylemiyoruz. Adaylık, ödül kazanmak demek değildir. Burada asıl etkileyici olan, O’nu aday gösterenin kimliğidir. Geçmişin karşı tarafında bulunmuş bir siyasetçinin, O’nun barış için taşıdığı önemi teslim edebilmesidir.

Ben bu kayda baktığımda, zaferin ardından gösterilebilecek büyüklüğü de görüyorum. Savaşı kazanmış olmak, düşmanlığı sonsuza kadar sürdürme mecburiyeti yaratmaz. Kendi ülkenizin hakkını savunurken, komşunuzla gelecekte kurulabilecek hayatı da düşünebilirsiniz.

Bu, geçmişte yaşanan acıları hiç yaşanmamış saymak değildir. Acının gelecek kuşakların tek mirası olmasına razı olmamaktır. Atatürk’ün barış anlayışını değerli bulmamın nedenlerinden biri, bu siyasî cesarettir. Savaşta gösterilen kararlılığın, barışta ilişki kurabilme iradesiyle tamamlanmasıdır.

Böyle bir belge varken, doğrulanmamış parlak cümlelere neden ihtiyaç duyalım? Nobel arşivindeki o kısa satır, uzun bir övgü listesinin söyleyemeyeceği kadar çok şey anlatıyor.

MANDELA’NIN KARARINA İTİRAZIM VAR

Nelson Mandela’nın ırk ayrımcılığına karşı mücadelesini, hapishanede geçen yıllarını ve Güney Afrika tarihindeki yerini küçümsemiyorum. Bir insanın büyük mücadele vermiş olması, bütün kararlarının eleştiriden uzak tutulmasını gerektirmez. Benim itiraz ettiğim karar, 1992’de Atatürk Uluslararası Barış Ödülü’nü kabul etmemesidir.

Önce gerçeği tam söyleyelim. ANC’nin o dönemdeki açıklaması, ödülün kabul edilmediğini bildirirken, bu tavrın modern Türkiye’nin kurucusu Atatürk hakkında olumsuz bir görüş anlamına gelmediğini de belirtiyordu. Anadolu Ajansının 2014 tarihli haberi, bu açıklamayı aktarıyor. Dolayısıyla, “Mandela Atatürk’e hakaret etti” demek, eldeki açıklamaya uygun düşmez.

Fakat bu ayrımı açıklamaya yazmış olmak, kararın yarattığı incinmeyi ortadan kaldırmıyor. Bana göre Mandela, taşıdığı dünya çapındaki ahlâkî ağırlığın gerektirdiği özeni, bu olayın sembolik sonucuna yeterince göstermedi. Bir ülkenin güncel siyasetine yöneltilecek itiraz ile, o ülkenin bağımsızlık ve çağdaşlaşma mücadelesini simgeleyen kurucusunun adı, aynı tartışmanın içinde kaldı.

Bir ödülü kabul etmek zorunda değildi. Kimseyi, kendi iradesine aykırı bir onuru almaya mecbur sayamayız. Fakat ben, özgürlük mücadelesinin simgesi olmuş bir liderden, Atatürk adının Türkiye’de ne anlama geldiğini daha kuvvetli biçimde gözetmesini beklerdim. O ad, milyonlarca insan için yalnızca devlet protokolü değildir. İşgalden kurtuluşun, yurttaşlığın, okulun ve kadınların kamusal hayata katılmasının hatırasıdır.

İşte bu nedenle kararını, Atatürk’e bağlı bir gazeteci olarak, siyaseten ve sembolik bakımdan dar görüşlü buluyorum. İtirazını dile getirirken, o hatırayla daha dikkatli bir ilişki kurabilirdi. Atatürk’ün adı üzerinden hissedilen kırgınlığı, sonradan yapılan kelime ayrımlarıyla bütünüyle gidermek mümkün değildir.

Bu, Mandela’nın bütün hayatı hakkında verilmiş bir hüküm değildir. Belirli bir kararına yönelttiğim açık bir eleştiridir. Nasıl O’nun mücadelesine saygı duyabiliyorsam, bu kararını da yanlış bulabilirim. Saygı, kendi kanaatimden vazgeçmemi gerektirmez.

BİR ÖDÜLÜ KABUL ETMEMEK, ATATÜRK’ÜN BÜYÜKLÜĞÜNDEN BİR ŞEY EKSİLTMEZ

Mandela’nın ödülü kabul etmemesi, Atatürk’ün tarih içindeki yerinden ne eksiltebilir? Benim cevabım, hiçbir şeydir. Bir devlet ödülünün kabul edilip edilmemesiyle, bir ülkeyi işgalden kurtarmış ve Cumhuriyet’i kurmuş bir insanın değeri tayin edilemez.

Atatürk’ün büyüklüğü, bir yabancı liderin onayını bekleyen bir büyüklük değildir. O’nun eseri, kendi tarihî sonuçlarıyla ortadadır. Bizim minnetimizin kaynağı da, o sonuçlardır. Başkasının takdiri bizi sevindirebilir, fakat kendimize ait tarih bilgimizin yerine geçemez.

Bu meselede beni asıl düşündüren, özgürlük mücadelelerini birbirinden habersiz bırakmanın kaybıdır. Farklı ülkelerdeki mücadeleler aynı değildir. Ama işgal, eşitsizlik ve insan onuru üzerine birbirlerine sorabilecekleri çok soru vardır. Atatürk ile Mandela’nın hayatlarına bakarken, bu konuşmanın kurulmasını isterdim.

Bir kararın yarattığı kırgınlığı açıkça yazmak, o konuşmanın kapısını kapatmak anlamına gelmez. Tam tersine, dürüst bir ilişkinin şartıdır. Ben Atatürk’ün adını savunurken, bir başka halkın özgürlük mücadelesini küçültmeye ihtiyaç duymuyorum. Atatürk’ün kendi eseri, sözümü taşımaya yeter.

Bu dosyada Mandela’ya ayırdığım yer de bunun içindir. Atatürk sevgisini bir öfke gösterisine dönüştürmek istemiyorum. Fakat yanlış bulduğum bir kararı, sırf sahibi dünyaca saygın diye yumuşatarak geçmek de istemiyorum. Kanaatim açıktır: Bu kararda, Atatürk adının taşıdığı tarihî ve insanî anlam yeterince gözetilmemiştir.

Şimdi, bir kararın çevresindeki tartışmayı geride bırakıp, çok daha geniş bir manzaraya bakalım. Atatürk’ün adının, farklı kıtalarda, farklı dillerde, gündelik hayatın içine nasıl girdiğine. Çünkü kalıcı olan, o hayatın kendisidir.

DÜNYANIN DÖRT BİR YANINDA YAŞATILAN ATATÜRK ADI

Atatürk’ün adı, Türkiye sınırlarının ötesinde de sokaklara, meydanlara, anıtlara, hatta bir deniz geçidine ve bir lale türüne verilmiş. Daha önceki yazılarımda tanıttığım bu yerleri ve örnekleri, fotoğrafları ve kısa açıklamalarıyla aşağıda bir araya getirdim.

Aşağıdaki fotoğraflar, yıllar içinde yayımladığım dosyalardaki arşiv görselleridir. Çekildikleri dönemdeki görünümü yansıtırlar. Bir sokak tabelası, bir heykel, bir anma taşı ve bir çiçeğe verilen ad, hatıranın farklı biçimleridir. Bu sayfalarda her birini kendi adı ve hikâyesiyle okuyacaksınız.

2020’de yayımladığım dünya yazısını, sonraki yıllarda yeni fotoğraflar ve haberlerle yeniden okurlarıma sunmuştum. O derlemelerde yer verdiğim Semra Bayraktar’ın emeğini de anıyorum. Bu kez yer adlarını ve fotoğrafları koruyor, uzun açıklamaları kısaltıyor, arşivimdeki insan hikâyelerini de ayrıca aktarıyorum.

HOLLANDA AMSTERDAM ROTTERDAM UTRECHT

Amsterdam’daki anma buluşmasından. Türk işçi göçünün hatırası ile Atatürk’e bağlılık, aynı yerde kuşaktan kuşağa aktarılıyor.

Hollanda’daki Atatürk adları, benim için atlasın en yakındaki sayfalarıdır. Amsterdam’daki eski işçi yerleşimi ve anıtı, Rotterdam’daki Atatürkstraat, Utrecht’teki Kemal Atatürkstraat, aynı hatıranın farklı şehirlerdeki karşılıklarıdır. İsimler, göçün kurduğu yeni hayatın içine yerleşir.

Bu hatıranın en kuvvetli yanı, yalnızca resmî düzeyde yaşatılmamasıdır. İşçiler, aileler, dernekler ve yerel yöneticiler, farklı zamanlarda bu hafızanın oluşmasına katkıda bulunurlar. Bir adın kamusal alanda korunması, toplumların birbirlerini tanıma biçimlerinden biridir.

BELÇİKA CHERATTE VISÉ

Place Atatürk tabelası, Cheratte, Visé, Belçika.

Belçika’da Visé’ye bağlı Cheratte’deki Place Atatürk, eski dosyalarımın dikkat çekici duraklarından biridir. Maden işçiliğiyle şekillenen göç tarihinin içinde, Atatürk adı bir meydan tabelasında görünür olur.

Fotoğraf, bazen uzun bir açıklamadan daha doğrudan konuşur. Fransızca “meydan” anlamındaki Place sözcüğünün yanında, bizim çok yakından tanıdığımız bir isim vardır. Türkiye’den uzak bir yerde, aynı ad, şehrin gündelik adres diline katılmıştır.

İTALYA ROMA

Largo Mustafa Kemal Atatürk, Roma. Tabelada Türkiye Cumhuriyeti’nin kurucusuna ilişkin açıklama da yer alıyor.

Roma’daki Largo Mustafa Kemal Atatürk tabelası, bir ismin başka bir dilin içinde nasıl doğal biçimde yer bulduğunu gösteriyor. Tabelanın üzerindeki tanım, gelip geçenlere yalnızca bir ad sunmuyor, o adın hangi tarihî kişiliğe ait olduğunu da anlatıyor.

Dünya şehirlerindeki bu tür adlandırmaların değeri, günlük hayatın içine girmelerindedir. Bir yol tarifi, bir mektup adresi, bir yürüyüş güzergâhı, hiç beklenmedik bir anda insanı Türkiye’nin kuruluş hikâyesine götürebilir.

ROMANYA BÜKREŞ

Bükreş’te Odeon Tiyatrosu önündeki Atatürk büstü.

Bükreş’teki Atatürk büstü, kentin kamusal hayatının içinde yer alır. Türkiye’nin Bükreş Büyükelçiliğinin anma duyurularında da, Calea Victoriei üzerindeki bu buluşma noktası açıkça belirtilir.

Büstün şehirle kurduğu ilişki, onu yalnızca törenden törene hatırlanan bir nesne olmaktan çıkarır. Oradan geçen insanlara, komşu bir ülkenin kurucusunu tanıma imkânı verir. Atatürk hatırası, burada Türk ve Romen dillerinin yan yana durabildiği bir zemindedir.

HİNDİSTAN YENİ DELHİ

Mustafa Kemal Atatürk Marg tabelası, Yeni Delhi.

Yeni Delhi’deki Mustafa Kemal Atatürk Marg, eski dünya dosyamda özellikle yer verdiğim adlardan biriydi. “Marg”, yol veya cadde anlamıyla, Atatürk adını Hindistan’ın kendi adres dilinin içine alıyor.

Fotoğraftaki farklı yazı sistemleri, hatıranın tek bir alfabenin sınırları içinde kalmadığını da gösteriyor. Bir insanın adı, başka bir ülkenin gündelik hayatında okunuyor, söyleniyor, yol tarifine dönüşüyor. Uzaklık, bazen bir tabelanın önünde beklediğimizden çok daha küçük görünür.

PAKİSTAN İSLAMABAD

İslamabad’daki Atatürk Avenue tabelası.

İslamabad’daki Atatürk Avenue, Pakistan’daki Türkiye yakınlığının kamusal adlandırmalara yansıyan örneklerinden biridir. Ankara Üniversitesi Asya Pasifik Araştırmaları Merkezinin yayımladığı çalışmada da, caddenin Cumhuriyet’in ellinci yılı dolayısıyla 1973’te açılması anlatılır.

Bu tür isimler, iki ülke arasında sık kullanılan dostluk sözlerinin, şehir mekânında bir karşılık bulmasını sağlar. Dostluğun bir adresi olur. Atatürk adı, o adresin içinde kuşaklar boyunca yeniden söylenir.

JAPONYA KUŞİMOTO

Kuşimoto’daki Atatürk heykeli.

Kuşimoto, Türk Japon dostluğunu anlatırken özel bir yere sahiptir. 1890’da Ertuğrul Fırkateyni’nin uğradığı felaketin hatırası, bu kıyılarda korunur. Atatürk heykeli de, Türkiye’ye ait farklı tarihî hatıraların aynı coğrafyada buluştuğu manzaranın parçasıdır.

Ertuğrul’un hikâyesi ile Atatürk’ün hayatı ayrı dönemlere aittir. Fakat dostluk, farklı dönemlerin hatıralarını aynı yerde yaşatabilir. Benim Mersinli gözüm için Kuşimoto’nun adı ayrıca yakındır; iki şehir arasındaki bağ, Pasifik kıyısındaki bu hatırayı memleketimin ufkuna getirir.

İSRAİL BEER ŞEVA

Beer Şeva’daki Mustafa Kemal Atatürk büstü. Kaidedeki farklı diller, anıtın kamusal niteliğini görünür kılıyor.

Eski derlememde Beer Şeva adıyla yer verdiğim bu büst, Atatürk hatırasının Orta Doğu’daki izlerinden biridir. Fotoğraf, aynı ismin farklı dillerde okunabildiği bir karşılaşma sunuyor.

Bir anıtın bulunduğu ülkeyle ilgili güncel siyasî değerlendirmeler, o anıtın tarihî varlığından ayrı bir konudur. Burada izini sürdüğümüz, Cumhuriyet’in kurucusunun adının başka bir toplumun kamusal alanında yer bulmuş olmasıdır.

MEKSİKA MEXİCO CİTY

Mexico City’deki Atatürk heykeli.

Mexico City’deki Atatürk anıtı, Latin Amerika sayfalarımızın önemli duraklarından biridir. Eski dosyamda, aynı şehirdeki Osmanlı Saati’nin hikâyesini de anlatmıştım. Fakat saat kulesi ile Atatürk anıtı, ayrı dönemlere ve ayrı girişimlere ait eserlerdir.

Osmanlı geçmişiyle Cumhuriyet’in kurucusunu, tek bir yapının hikâyesiymiş gibi birleştirmeden görmek gerekir. İkisi, Türkiye ile bu uzak coğrafya arasında farklı zamanlarda kurulmuş bağların izlerini taşır. Atatürk heykeli ise, modern Türkiye’nin kuruluşunu hatırlatan ayrı bir duraktır.

Meksika’nın resmî şehir tanıtımı ile Dışişleri Bakanlığımızın etkinlik kaydı, anıtın açılışını Cumhuriyet’in sekseninci yıldönümüne, 29 Ekim 2003’e yerleştiriyor. Eski derlememde geçen 2002 tarihi yerine, bu kaydı esas alıyorum. Paseo de la Reforma üzerindeki eser, Azerbaycanlı heykeltıraş Sait Rüstem’in imzasını taşıyor.

Eski Meksika derlememde birlikte yayımlanan Atatürk heykeli ve Osmanlı Saati ayrıntıları.

OSMANLI SAATİ AYRI BİR DOSTLUK HATIRASI

Mexico City’nin tarihî merkezinde, Venustiano Carranza ve Bolívar sokaklarının kesişimindeki Osmanlı Saati, 1910’da Meksika’nın bağımsızlığının yüzüncü yılı için armağan edilmişti. Şehrin resmî tanıtımı, armağanı Lübnanlı, Türk ve Suriyeli göçmen topluluklarıyla ilişkilendiriyor; Türkiye ve Lübnan büyükelçiliklerinin 2010’daki onarımını da kaydediyor. Atatürk anıtıyla aynı eser değildir, fakat eski yazımda yer verdiğim bu komşu hatırayı da fotoğrafıyla korumak istedim.

DOMİNİK CUMHURİYETİ SANTO DOMİNGO

Calle Mustafa Kemal Atatürk tabelası, Santo Domingo.

Karayipler’de bir sokak tabelasında Mustafa Kemal Atatürk adını görmek, benim için her zaman heyecan verici olmuştur. Santo Domingo’daki bu adlandırma, eski dünya dosyamın da parçalarından biriydi.

Bir başka ülkenin kurucusunun adı, bir şehrin adreslerinde yaşamaya başladığında, tarihî hatıra gündelik dilin içine girer. O sokakta oturan bir çocuğun, bir gün adın kime ait olduğunu sorması bile, Türkiye’ye açılan küçük bir merak kapısıdır.

VENEZUELA CARACAS

Caracas’taki Atatürk heykeli.

Caracas’taki Atatürk heykeli, dünya derlememde yer verdiğim Latin Amerika örneklerinden biridir. Ağaçlar arasındaki figür, ülkemizin kurucusunu başka bir şehrin hafızasına taşır.

Atatürk adı, Caracas’ta yalnızca anıtta karşımıza çıkmıyor. Türkiye Büyükelçiliğinin resmî adresinde de Calle Kemal Atatürk adı yer alıyor. Böylece hatıra, hem anıtın temsil ettiği saygıda, hem de kullanılan adresin sıradanlığında hayat buluyor.

KÜBA HAVANA

Havana’daki Atatürk büstlerine ilişkin eski arşiv derlememden. Görsel, farklı görüntüleri bir arada sunuyor.

Havana’daki Atatürk büstü, dünyanın uzak köşelerinde karşımıza çıkan yakın bir yüzdür. Türkiye Dışişleri Bakanlığının 2019’daki ziyaret kaydı da, büstün Havana’daki yerini ve bu hatıranın korunmasına verilen önemi gösteriyor.

Havana’da Atatürk’ün yüzüyle karşılaşmak, Türkiye’den binlerce kilometre uzakta, tanıdık bir insanı görmek gibidir. O büst, gelip geçenlere Cumhuriyetimizin kurucusunu hatırlatırken, bizlere de bir hayatın ve bir mücadelenin kendi ülkesinin sınırlarını nasıl aşabildiğini gösterir.

ŞİLİ SANTİAGO

Santiago’daki Atatürk kabartması. Eser, heykeltıraş Şadi Çalık’a aittir.

Santiago’nun Las Condes bölgesindeki Cerro Navidad Parkı’na yerleştirilen bronz kabartma, 29 Ekim 1973’te, Cumhuriyet’in ellinci yılında açıldı. Büyükelçiliğin bilgi notu, eserin Şadi Çalık tarafından yapıldığını ve belediye kararıyla bu noktada yer aldığını kaydediyor.

Yazıtta kullanılan tanımlardan biri, “insanlık idealinin yaşayan sembolü”dür. Bu ifadeyi değerli buluyorum. Çünkü Atatürk’ün yalnızca askerî başarısını değil, hayatını nasıl bir insanlık anlayışına bağladığını da düşünmeye çağırıyor. Buradaki metnin İsmet İnönü’nün sözlerinden esinlendiği de aynı bilgi notunda açıklanıyor.

AVUSTRALYA CANBERRA

Canberra’daki Kemal Atatürk Anıtı. Çanakkale hatırasının karşılıklı saygıya dönüştüğü duraklardan biri.

Canberra’daki anıt, Çanakkale çıkarmasının yetmişinci yılı için Türkiye ile Avustralya arasında geliştirilen karşılıklı anma düzenlemesinin parçasıdır. Anıtın biçiminde Türk bayrağındaki hilalden esinlenilmiştir. Atatürk’ün bronz tasviri Türkiye’nin armağanıdır.

Burada anlamlı olan, bir zamanlar savaşan tarafların, birbirlerinin kaybını ve cesaretini birlikte hatırlayabilmesidir. Savaşın hafızası, yeni kuşaklara düşmanlık taşımak zorunda değildir. Saygı ve tanıma da taşıyabilir. Atatürk adının Canberra’da bulunması, bu imkânın somut bir örneğidir.

AVUSTRALYA ALBANY

Albany’de, Atatürk adını taşıyan deniz geçidine bakan heykel.

Albany’deki hatıra, yalnızca bir heykelle sınırlı değildir. Limana girişteki deniz geçidi, 1985’teki karşılıklı düzenleme kapsamında Atatürk Channel adını almıştır. Batı Avustralya’nın resmî turizm kaydı, hem adı, hem de geçide bakan heykeli anlatır.

Bir caddeye isim verilir, bir meydana isim verilir. Burada ise denizin bir geçidi aynı adı taşır. Bu ayrıntı, Atatürk hatırasının dünyada aldığı biçimlerin ne kadar çeşitli olabildiğini gösteriyor. Bir zamanlar askerlerin ayrıldığı kıyılarda, sonraki kuşaklar barışı hatırlatan bir isimle karşılaşır.

YENİ ZELANDA WELLİNGTON

Wellington Atatürk Anıtı. Tarakena Koyu üzerindeki konumuyla Çanakkale coğrafyasını hatırlatan bir yerde bulunuyor.

Wellington’daki anıt, 26 Nisan 1990’da açıldı. Yeni Zelanda Kültür ve Miras Bakanlığının tarih kaydı, yerin Gelibolu Yarımadası’na benzerliği nedeniyle seçildiğini, anıtta Atatürk büstü, yazıtlar ve Anzak Koyu’ndan getirilen toprağın bulunduğunu açıklıyor.

Bu manzara karşısında uzun sözler söylemeye gerek kalmıyor. Bir zamanlar karşı cephelerde bulunan insanların torunları, aynı acıyı saygıyla hatırlayabiliyor. Ben Atatürk’ün medeni insan tarafını düşünürken, bu tür karşılaşmaları da hatırlıyorum. Bir komutanın adı, dünyanın öbür ucunda barışın hatırasına katılıyor.

KANADA HALİFAX

Halifax Pier 21’deki Çanakkale Anıtı’nı tanıtan eski arşiv sayfası. Görseldeki fotoğraf, Türkiye’nin Ottava Büyükelçiliğine atfedilmiştir.

Kanada sayfasının yeri Halifax’tır. Nova Scotia eyaletinin başkentindeki Pier 21 Göçmen Müzesi bahçesinde bulunan Çanakkale Anıtı, Türk toplumunun girişimiyle 2016’da açıldı. Türk ve Kanada bayraklarının yer aldığı taş, ortak savaş hatırasını ve Atatürk’ün barış mesajını bir araya getiriyor.

Önceki dosyamda bu taşı tanıtan arşiv sayfasını yayımlamıştım. Burada bir Atatürk heykelinden söz etmiyoruz; O’nun hatırasını ve sözlerini taşıyan bir anma taşından söz ediyoruz. Kanada’nın göçmenlik tarihini anlatan bir mekânda bulunması, bu hatıranın yeni yurtta kurulan hayatla bağını da görünür kılıyor.

BİR LALEDE YAŞAYAN İSİM

Atatürk adını taşıyan laleyi konu alan, daha önce yayımladığım gazete kupürü.

Hollanda’yla ilgili eski yazılarımda, Atatürk adını taşıyan laleye de yer vermiştim. Bu kupürü dosyada korumak istedim. Çünkü bir insanın hatırasının yalnızca taşa, bronza ve tabelaya değil, bir çiçeğin adına da yerleşebilmesi, başka türlü bir yakınlık anlatıyor.

Lale, Türkiye ile Hollanda arasındaki kültürel ilişkide zaten güçlü bir simgedir. Bu simgenin Atatürk adıyla birleşmesi, benim gibi iki ülke arasında bir ömür geçirmiş bir gazeteci için ayrıca anlamlıdır. Kendi meslek arşivimde, iki ülkenin hayatını birbirine değdiren küçük bir sayfadır.

Kupürdeki haberin tarihini ve kendi bağlamını, bugünün sergileme bilgisiyle karıştırmamak gerekir. Bir çiçeğin hangi yıl nerede tanıtıldığı ile, bugün hangi bahçede görülebileceği aynı soru değildir. Burada yaşattığım, daha önce haber olmuş bir adlandırmanın hatırasıdır.

Bir anıtın önüne her gün gitmeyebilirsiniz. Fakat bir çiçeğin adını duyduğunuzda merak edebilirsiniz. Bazen bir tarihî kişiliğe açılan kapı, insanın beklediğinden çok daha küçük ve daha zarif bir yerde bulunur.

Atatürk hatırasının farklı ülkelerde aldığı biçimlere bakarken, bunu da unutmayalım. İnsanlar aynı saygıyı aynı biçimde göstermezler. Kimi bir meydan açar, kimi bir büst diker, kimi bir kitabı çevirir, kimi de bir çiçeğe ad verir. Hatırayı canlı tutan, o biçimlerin içinde taşınan anlamdır.

Atatürk portresinin yanında laleler. Atatürk adını taşıyan laleyi anlattığım eski yazılardaki arşiv görüntüsü.

LİMANLARDAN GELEN ALTI ATATÜRK HİKÂYESİ

Eski dünya yazılarımda, tabelaların ve anıtların ardından, deniz yolculuklarında yaşandığı anlatılan altı karşılaşmaya da yer vermiştim. Muhammed Alparslan Civrilli adıyla bana ulaşan metinde, Hüsnü Oral’dan alıntı yapıldığı belirtiliyordu. Bu olayları ben yaşamadım. Şimdi, kendi tanıklığımla karıştırmadan, bana aktarılan hatıraların özeti olarak yeniden sunuyorum.

Bu anlatılarda geçen konuşmaların bağımsız kayıtlarına sahip değilim. Bu yüzden onları tarihî belge veya yeni bir anıtın kesin adresi yerine koymuyorum. Hatıra olarak okunduğunda, Atatürk adının bir sohbeti, bir merakı ve bir bağlılığı nasıl başlatabildiğini anlatan bir insan manzarası sunuyorlar.

1971 PHİLADELPHİA BİR GEMİDE EKSİK GÖRÜLEN PORTRE

Anlatıya göre Fırat gemisi, Philadelphia’ya tütün götürmüştü. Şehirde karşılaştıkları bir Amerikalı, üç denizciyi limana bırakmış, karşılığında Türk kahvesine davet edilmişti. Geminin salonunda Atatürk portresi göremeyince, bir Türk gemisinde önce O’nun resminin bulunmasını beklediğini söylemiş ve kahvesini içmeden ayrılmıştı. Hatırayı aktaran denizcinin zihninde kalan, yabancı birinin beklenmedik sahiplenmesiydi.

1985 İZMİR YUNAN KAPTANIN OĞLU İÇİN İSTEDİĞİ FOTOĞRAF

Bir Yunan gemisinde görev alan Türk başmühendis, kaptan Kosta’nın fotoğraf makinesine neden bu kadar ihtiyaç duyduğunu sormuştu. Aktarılan hatırada kaptan, oğlunun isteği üzerine İzmir’deki Atatürk Anıtı’nın fotoğrafını çekmek istediğini anlatıyordu. Sohbet, karşı cephede bulunmuş bir halkın mensubunun, Türkiye’nin bağımsızlığına ve yeniden kuruluşuna duyabileceği saygıya uzanıyordu. Buradaki mekân İzmir’dir; bu anlatıyı Yunanistan’da yeni bir anıt varmış gibi okumamak gerekir.

1988 EKVADOR GUAYAQUİL OKUL BAHÇESİNDE BİR KARŞILAŞMA

Aynı hatıra dizisinde, Guayaquil’de dolaşan denizcinin bir okul bahçesinde beş büst gördüğü, bunlardan birinin Atatürk’e ait olduğu anlatılıyordu. Oradaki bir öğretmenle yaptığı konuşmada, Türkiye’nin bağımsızlık ve çağdaşlaşma mücadelesinin başka toplumlar için anlamı öne çıkıyordu. Okulun adı ve bağımsız görsel kaydı bu metinde bulunmadığından, söz konusu büstü doğrulanmış anıt listesine eklemiyorum. Hikâyeyi, eski yazımda aktardığım hatıra olarak koruyorum.

1999 HİNDİSTAN VİSAKHAPATNAM BİR KİTABIN PEŞİNDE

Denizcinin anlattığına göre, Visakhapatnam’da girdiği kitapçıda çocuklar için hazırlanmış İngilizce kitaplar arasında Atatürk’ün hayatını ve devrimlerini konu alan bir başlık görmüştü. Fakat kitap tükenmişti; yeniden gelmesi bir hafta sürecekti. Gemi ertesi gün hareket edeceğinden kitabı alamamıştı. Hikâyenin sevinci, çok uzakta bir çocuğun Atatürk’ü okuyabileceğini öğrenmekti; burukluğu ise o kitabı yanında götürememekti.

2003 KAMERUN DOUALA DUVARDAKİ RESME GÖSTERİLEN ÖZEN

Douala Limanı’nda yükleme için gemiye gelen Hırvat bir kaptanın, salondaki Atatürk portresinin önünde durduğu ve resmi özenle düzelttiği anlatılıyordu. Ardından Atatürk’ün fikirlerinin yeterince anlaşılmasının önemine ilişkin güçlü bir değerlendirme yapmıştı. Bu hatıra, Kamerun’da bir Atatürk anıtı bulunduğuna kanıt değildir. Bir geminin duvarında, başka bir ülkeden gelen insanın kendi saygısını göstermesinin hikâyesidir.

2017 BANGLADEŞ CHİTTAGONG LİMANDA DUYULAN YAKINLIK

Son anlatıda, Chittagong limanından çıkan denizci, yaşlı bir Bangladeşliyle sohbet ediyordu. Türk olduğunu öğrenen adam, O’nu Atatürk’le ilişkilendirerek karşılamış; bağımsızlık ve yoksulluktan kurtulma umudunu anlatmıştı. Metinde aktarılan bu sıcak karşılaşma, tek bir insanın sözüdür. Benim için değeri, bütün bir ülke adına konuşmasında değil, Türk olduğunu söyleyen bir yabancıya Atatürk üzerinden yakınlık kurmasındadır.

BİR HATIRANIN YANINA YENİ BİR SOKAK EKLENDİ

Guayaquil için bugün elimizde, eski okul hikâyesinden ayrı, belgelenmiş bir adlandırma da var. Anadolu Ajansının 13 Şubat 2026 tarihli haberi, Türkiye’nin Kito Büyükelçiliğinin girişimiyle Guayaquil’de Atatürk Sokağı’nın açıldığını bildiriyor. Böylece eski yazımdaki şehre, bu kez bir anıdan bağımsız, kamuya açık bir sokak kaydıyla dönüyoruz.

Bu altı hikâyenin ardından aklımda aynı soru kalıyor: İnsan, kendi ülkesinin kurucusunu başkasının gözünden görünce ne hisseder? Kimi zaman gurur, kimi zaman şaşkınlık, kimi zaman da kendi sorumluluğunu yeniden düşünme ihtiyacı. Eski yazılarımda bu anlatılara yer açmamın nedeni, işte bu duyguydu.

CUMHURİYET’İN 103’ÜNCÜ YILINDA, HOLLANDA’DA AYNI ÇATI ALTINDA

Cumhuriyet’in 103’üncü yıl dönümünde, diplomatik temsilciler ve davetliler aynı bayram coşkusunda buluştu. (Fotoğraf: Mustafa KOYUNCU)

Atatürk’ün dünyada yaşayan hatırasını anlatırken, uzaklardaki anıtlara ve sokak tabelalarına bakmakla yetinmeyelim. O’nun kurduğu Cumhuriyet’in, Türkiye’den uzakta nasıl sahiplenildiğine de bakalım. Bunun en yeni örneklerinden birini, Hollanda’daki son Cumhuriyet Bayramı kutlamasında yaşadım.
Lahey yakınlarındaki Rijswijk’te, De Broodfabriek’in iki büyük salonunu dolduran binin üzerinde davetli, Cumhuriyetimizin 103’üncü yılını birlikte kutladı. Türkiye’nin Lahey Büyükelçisi Burak Akçapar ile Amsterdam Başkonsolosu Rakibe Demet Şekercioğlu, Deventer Başkonsolosu Işınsu Topcuoğlu ve Rotterdam Başkonsolosu Hakan Etkin’in ortak ev sahipliğinde, farklı şehirlerden gelen yurttaşlarımız, Hollandalı dostlarımız ve diplomatik temsilciler aynı bayram sevincinde buluştu.
Bir zamanlar ekmek üretilen bu eski fabrikanın salonlarında, o akşam memleketle kurduğumuz bağın sıcaklığı vardı. Türk ve Hollanda millî marşları okunurken, farklı hayatlar yaşamış insanlar aynı törenin içinde yan yana duruyordu. İşçiler, işverenler, sanatçılar, siyasetçiler, sivil toplum temsilcileri… Her biri başka bir yoldan gelmişti, fakat buluştuğumuz günün adı Cumhuriyet Bayramı’ydı.

Büyükelçi Akçapar’ın konuşmasında, Hollanda’daki Türk toplumunun ekonomik, sosyal, kültürel ve siyasal hayata katkıları önemli yer tuttu. Dünyanın neresinde yaşarsa yaşasın, her bir yurttaşımızın başarısının Türkiye için gurur kaynağı olduğunu belirtti. Ben bu sözleri dinlerken, yıllar önce Amsterdam’daki Atatürk Kampı’nda görüştüğüm işçilerimizi de düşündüm. İlk kuşakların emeğiyle başlayan hayat, bugün çocuklarının ve torunlarının başarılarıyla devam ediyordu.

KALABALIĞIN İÇİNDE BİR ESKİ DOST

Hürriyet’in eski Benelüks temsilcisi İlhan Karaçay ile eski İsviçre muhabiri Ziya Akçapar, tören sırasında salonun arkasında yan yana oturarak bir hatıra fotoğrafı çektirdiler. (Fotoğraf: Mustafa KOYUNCU)

Benim için gecenin, yıllar öncesine açılan başka bir kapısı da vardı. Salona girdiğim sırada arkamdan yükselen “Karaçay!” sesine döndüğümde, karşımda Hürriyet yıllarından dostum Ziya Akçapar’ı buldum. Ben gazetenin Benelüks temsilciliğini yürütürken, O İsviçre muhabiriydi. Şimdi, oğlunun büyükelçi olarak ev sahipliği yaptığı Cumhuriyet kutlamasında yeniden karşılaşıyorduk.
Kucaklaştık, sohbet ettik, tören sırasında yan yana oturduk. Eski meslek arkadaşlığımızın hatıraları, Cumhuriyet Bayramı’nın sevincine karıştı. Burak Akçapar’ın, annesinin vefatından sonra babasını yalnız bırakmayıp görev yaptığı ülkelere yanında götürdüğünü öğrenmek de, bu buluşmaya ayrı bir sıcaklık kattı.
O geceye baktığımda, Atatürk’ün dünyada yaşayan hatırasını insanların hayatında da görüyorum. Cumhuriyet, binlerce kilometre uzakta aynı salonu doldurmamıza, eski dostlarla yeniden buluşmamıza, çocuklarımızın başarılarını birlikte konuşmamıza vesile oluyor. Atatürk’ün kurduğu ülkeyle bağımız, böyle buluşmalarda yeniden görünür hâle geliyor.

ATATÜRK’Ü SEVMEK GELECEĞE KARŞI SORUMLULUKTUR

Bir dosyanın içine dünyanın bütün anıtlarını koyabiliriz. Bütün sokak adlarını, bütün törenleri, bütün fotoğrafları yan yana getirebiliriz. Yine de Atatürk’ün bizden beklediği sorumluluğu, yalnızca bu arşivle yerine getirmiş olmayız.

Bir öğretmen, sınıfındaki çocuğun merakını canlı tuttuğunda, Cumhuriyet’in eğitim iddiasına katkıda bulunur. Bir hekim, hastasını kökenine ve inancına bakmadan aynı özenle dinlediğinde, yurttaşlık hukukunu gündelik hayata taşır. Bir gazeteci, hoşuna gitse bile doğrulanmamış haberi yayımlamadığında, aklın ve gerçeğin yanında durur.

Ben kendi payıma, Atatürk’ü anlatırken bu sorumluluğu hissediyorum. Eski yazımı yeniden okuduğumda bir yanlış görüyorsam, düzeltmeliyim. Güzel bir hikâyenin belgesinde farklı bir ayrıntı varsa, onu da yazmalıyım. Sevginin samimiyeti, düzeltmeden kaçmak için mazeret olamaz.

Atatürk’ün hatırasını korumak, O’nu bugünün bütün sorunlarına hazır cevap veren bir alıntı defterine dönüştürmek de değildir. O’nun kendi döneminde üstlendiği büyük meseleleri anlamak, bizim dönemimizin meseleleri karşısında sorumluluk almamıza yardım etmelidir.

Yurt dışında yaşayan bizler için de bu sorumluluk açıktır. Çocuklarımızın hem köklerini bilmesini, hem yaşadıkları ülkenin hayatına eşit ve etkin biçimde katılmasını istemeliyiz. Birbirinin dilini öğrenen, birbirinin hakkını tanıyan, kendi emeğine ve bilgisine güvenen insanlar yetiştirmek, hatıraya sunulabilecek en sağlam armağanlardan biridir.

Bir tabelanın korunmasına sevinelim. Ama o tabelanın altından geçen gencin geleceği için de çalışalım. Bir anıtın önünde saygı duruşunda bulunalım. Ama aynı saygıyı, yanımızdaki insanın onuruna da gösterelim. O zaman, geçmişle gelecek arasındaki bağ, yalnızca sözde kalmaz.

BENİM ADIM İLHAN KARAÇAY

Benim hayatım Mersin’den Hollanda’ya uzandı. Haber peşinde, farklı ülkelerde, farklı insanlarla karşılaştım. Türk bayrağını beklemediğim bir sokakta gördüm. Atatürk adını başka bir dilin tabelasında okudum. İşçilerin masasına oturdum, törenlerde insanların gözlerini izledim, eski fotoğrafları sakladım.

Atatürk’ün büyüklüğünü, kendi ülkesinin insanlarına açtığı hayatta, bana ve yurttaşlığıma kadar uzanan bir tarihte arıyorum.

Mersin’in, Tarsus’un, Adana’nın az anılmış insanları, Hatay’ın geleceği için yola çıkanlar da o tarihin içindedir. Cumhuriyet’in hikâyesi, bütün yurttaşlarının emeğiyle tamamlanır.

Amsterdam’daki işçi fotoğrafına baktığımda, Atatürk adının memleketten uzakta nasıl bir dayanak olabildiğini görüyorum. Sax’taki yürüyüşe baktığımda, bir bayrağın hiç tanımadığımız insanlarla aramızda nasıl bir yakınlık kurabildiğini görüyorum. Wellington ve Canberra’daki anıtları düşündüğümde, savaşın hatırasından karşılıklı saygı doğabileceğini görüyorum.

İşte benim Atatürk’üm, bütün bu hayatların birbirine değdiği yerde duruyor. Bir milletin kendi geleceğine sahip çıkma cesaretinde, bir kız çocuğunun önüne açılan yolda, bir işçinin memleketine duyduğu güvende, başka bir halkın gösterdiği saygıda.

“Atatürk olmasaydı, belki de benim adım Françoise olacaktı” diyorum.
Kendi hayatımın arkasındaki bağımsızlık mücadelesine teşekkür ediyorum.

Benim adım İlhan Karaçay.

Bu adı, kendi ülkemin özgür bir yurttaşı olarak taşıyabilmenin değerini biliyorum.

Ve Atatürk’e duyduğum minneti, yalnızca bir anma gününe sığdıramıyorum.

YAZILARIMI MİLYONLARA ULAŞTIRAN DOST HABER PORTALLARI