Alaska Temel Gelir Desteði Modeli ve Daron Acemoðlu’nun Yapay Zekâ Uyarýlarý...
Teknoloji dünyasý, yapay zekânýn üretkenliðini artýrma potansiyelini kutlarken, ekonomi alanýnda geleceðe yönelik kaygý veren büyükçe bir kesim çok daha karanlýk bir tabloya dikkat çekmeye çalýþýyor…
Dünya, teknolojik geliþmelerin yapay zekâ ile yeni bir faza geçtiði günümüzde bambaþka bir sürece doðru evriliyor…
Küresel bir avuç þirketin tüm dünya hasýlasýnýn aslan payýný kaptýðý sürecin yeni safhasýnda derinleþen gelir adaletsizliði büyümekle kalmýyor…
Hýzlanan otomasyon sonucu milyarlarca insanýn iþsiz kalmasý kaçýnýlmaz gibi duruyor…
Gelir adaletsizliði yanýnda gelmekte olan iþsizlik korkusu karþýsýnda Nobel ödüllü ekonomist Daron Acemoðlu kurumsal yapýlarýn zayýflatýlmasýnýn doðuracaðý riskler karþýsýnda uyarýlarýný daha yüksek sesle ifade etmeye çabalýyor…
Son günlerde Economist gibi önemli yayýn organlarýnýn aðýr eleþtirilerine maruz kalan olan Acemoðlu’ nun hedefe konmasýnýn temelinde de “Yapay zekâ kimin hizmetinde?” gibi küresel güç odaklarý haline gelen þirketleri rahatsýz eden can alýcý soruya dikkat çekmeye çalýþmasý yatýyor…
Acemoðlu'na göre yapay zekâ, iki yönlü bir yol aralýðýnýn seviyesinde duruyor.
Teknoloji yalnýzca insan emeðinin yerini alacaksa ve bir baþka deyiþle otomasyonu kolaylaþtýracaksa, bu durumun iþsizliði arttýrmasý ve sermaye sahiplerini birleþtirirken mevcut iþçi sýnýfýný nasýl bir gelecek beklemektedir?
Bir baþka açýdan bakýlýrsa; yapay zekânýn insanla uyumlu çalýþtýrýlmasý ve insanýn daha fazla artýracak biçimde kullanýlmasý, yeni iþ birimlerinin geliþmesinin yaný sýra ciddi bir performans artýþý da saðlayabilir.
Acemoðlu' na göre þu anki gidiþatýn "ikame düzenleyici" yönü ve bu durum, Alaska modeli olarak tanýmlanan kaynak paylaþým mekanizmalarýný hiç olmadýðý kadar kritik hale getiriyor.
Alaska’ da uygulanan model; çýkarýlan petrolden elde edilen gelirlerin tüm halka daðýtýlarak aslýnda bir tür "kaynak vergisi" sisteminin hayata geçirilmesine dayanýyor…
Acemoðlu'nun önerdiði servet vergisi ve sermayenin vergilendirilmesi fikri, Alaska'daki yýllardýr uygulanan modelin çalýþma mantýðýna benzer bir modeli çaðrýþtýrýyor…
Alaska'da yer altý zenginliði olarak halka ait olan petrol, tüm halkýn ortak malý olarak kabul edilmiþ ve halka ait servetin halka paylaþýlmasý saðlanmýþtýr…
Acemoðlu'nun önerdiði paylaþým modelinde de toplumdan toplanan kamuya ait veriler sayesinde ortaya çýkan yapay zekâ modellerinden elde edilen devasa kârlar, benzer þekilde toplumlarýn ortak varlýklarý olarak nitelendirilebilir…
Acemoðlu’ da buradan hareketle, otomasyon ve yapay zekâ temelli faaliyetlerden elde edilen kârýn vergilendirilmesini ve elde edilecek gelirin sosyal güvenlik sistemine aktarýlmasýný savunuyor..
Alaska'nýn "Kalýcý Fonu" da bu tür bir fonun nasýl þeffaf biçimde yönetilip halka doðrudan aktarýlabileceðine dair kýrk yýlý aþkýn zamandýr baþarýlý bir örnek olarak karþýmýzda duruyor…
Alaska deneyimi bir baþka yönüyle, yönetimin topladýðý vergilerden elde edilen temel gelirin "tembellik" yarattýðý iddialarýný boþa çýkaran sonuçlarýyla, Acemoðlu'nun gelecekle ilgili kaygýlarýný giderecek bir çözüm modelini sunuyor.
Yapay zekâ ve otomasyonun hýzlanmasý sonucu iþini kaybedecek kesimlerin yaþayacaðý kayýplar, yaþanacak teknolojik dönüþüm sürecine ayak uyduramayan bireyler için Alaska tarzý bir temel gelir, yýkýcý bir zafiyeti önleyen bir tampon seçenekleri görülüyor.
Alaska’ nýn yýllardýr sürdürdüðü temel gelir desteði yeni döneme adapte edilerek, gelecek kaygýsý yaþayan tüm bireylere "hayýr deme" gücünü verebilir ve pekâlâ otomasyona karþý emeðin deðerinin korunmasýna pek ala yardýmcý olabilir…
Acemoðlu'nun analizlerinde en çok vurguladýðý bir baþka kaygý, silikleþmeye yüz tutan kurumlardýr.
Daha da kötüsü; güçlü kurumlarýn zayýflamasý; kontrolü sevmeyen teknolojik ilerlemeye ket vuran bürokratik engelleri azaltsa da, tekeller eliyle otoriterleþmeyi güçlendirir ve günün sonunda eþitsizliði besleyen kontrolden çýkmýþ güce dönüþebilir.
Alaska'da halk, alacaðý temettüleri korumak amacýyla kurumsal yönetime getirdiði siyasetçileri sürekli takip ediyor; elde edilen gelirler doðrudan halka döneceði için her kuruþun denetimini doðrudan yapýyor…
Bu ise demokratikleþmenin somut ve yeni bir örneði olmasý bakýmýndan izlenmeye deðer bir model….
Acemoðlu, emeðin vergilendirilmesine dayalý mevcut modelin yerine sermayeyi ve yapay zeka kârlarýný vergilendiren bir sisteme geçilmesini öneriyor.
Alaska modeli de zaten, böyle bir geçiþin toplumsal kabulünü saðlamanýn en etkili yolunun, elde edilecek gelirin doðrudan bir "vatandaþlýk payý" olarak daðýtýlmasýndan geçtiðini gösteriyor.
Alaska'nýn geçmiþten bugüne süren deneyimiyle, Acemoðlu'nun gelecek vizyonunu birleþtirdiðimizde karþýmýza çýkan somut gerçek þu:
Yapay zekâ devrimi, yalnýzca teknik bir ilerlemeden ibaret deðil, devrimle birleþtirilecek yeni bir toplumsal sözleþmeyi yapmak ve yaratýlan deðeri hakkaniyetle paylaþmak mümkün…
Alaska'nýn doðal kaynaklarý üzerinden elde edilen hâsýla üzerinden gerçekleþtirilecek adil bir paylaþým modeli, yapay zeka ve veri üzerinden þekillenmesi öngörülen yeni dünya düzeninin temel taþlarýndan biri olabilir.
Bu hiç te yabana atýlacak bir öneri deðil...
